"Ngày xưa cứ nghĩ sạ lúa càng nhiều thì càng trúng, ruộng phải ngập nước mới yên tâm", bà Hồ Thị Thúy Hằng ở xã Mỹ Quí, tỉnh Đồng Tháp nhớ lại cách làm lúa quen thuộc của nông dân nhiều năm trước.

Những thói quen canh tác đó đang dần thay đổi khi bà tham gia dự án TRVC - chương trình canh tác lúa giảm phát thải, góp phần thực hiện Đề án phát triển 1 triệu ha lúa chất lượng cao tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Trong khuôn khổ mô hình này, gia đình bà Hằng đã tham gia bốn vụ trên diện tích 1,5 ha lúa, liên kết cùng Vinarice - đơn vị thuộc Vinaseed - hệ sinh thái Tập đoàn PAN, phụ trách tổ chức sản xuất và triển khai mô hình canh tác lúa giảm phát thải.

Bà Hằng (áo trắng, bên phải) và bà Mới (áo hồng) trao đổi với bà Naomi Cook, Tham tán Hợp tác Phát triển tại Đại sứ quán Australia tại Việt Nam. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Theo bà Hằng, nông dân được hướng dẫn áp dụng quy trình "1 phải, 5 giảm", trong đó "1 phải" là sử dụng giống xác nhận, còn "5 giảm" gồm giảm lượng giống gieo sạ, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nước tưới và thất thoát sau thu hoạch. Cách làm này giúp hạ chi phí đầu vào và giảm phát thải trong sản xuất.

"Trước đây cứ thấy sâu bệnh là tăng thuốc, sạ dày cho chắc ăn. Giờ ruộng thoáng hơn nên sâu bệnh cũng ít hơn", bà nói.

Nhờ áp dụng cách canh tác mới, chi phí sản xuất của gia đình bà Hằng giảm từ khoảng 30 triệu đồng xuống còn 25 triệu đồng mỗi ha, trong khi năng suất vẫn ổn định. Mỗi vụ, gia đình thu về khoảng 40-50 triệu đồng một ha tùy giá thị trường, lợi nhuận dao động 17-20 triệu đồng, có vụ đạt 20-30 triệu đồng.

Không chỉ thay đổi tập quán gieo sạ, nhiều hộ ở vùng này còn điều chỉnh cách quản lý nước trên đồng ruộng - yếu tố vốn quyết định lớn đến chi phí sản xuất.

Gia đình bà Nguyễn Thị Mới, xã Mỹ Quí, canh tác 5 ha lúa và đã tham gia mô hình TRVC hai vụ. Thay vì giữ ruộng ngập liên tục, nước được điều tiết theo từng giai đoạn sinh trưởng của cây lúa, kết hợp rút khô xen kẽ.

"Hồi đầu nhìn ruộng khô cũng lo lắm, sợ lúa chết", bà kể. Nhưng sau khi áp dụng, cây lúa khỏe hơn, ít sâu bệnh hơn và giảm chi phí điện bơm nước.

Theo bà Mới, lợi nhuận tăng thêm khoảng 2 triệu đồng mỗi ha, nhưng thay đổi lớn hơn nằm ở việc giảm phụ thuộc vào hóa chất và công chăm sóc.

Ruộng lúa canh tác theo chương trình canh tác lúa giảm phát thải tại Đồng Tháp. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Ở cấp hợp tác xã, ông Nguyễn Thành Nghiệp, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX Dịch vụ Nông nghiệp Mỹ Đông III, cho biết đơn vị đang triển khai mô hình trên khoảng 267 ha.

Việc sản xuất được tổ chức đồng bộ giúp giảm chi phí đầu vào 10-15%, trong khi năng suất vẫn duy trì ổn định quanh mức 6,5-6,7 tấn một ha.

Rơm rạ sau thu hoạch được thu gom thay vì đốt bỏ, vừa giảm ô nhiễm môi trường vừa tận dụng làm nguyên liệu trồng nấm, giúp tạo thêm nguồn thu phụ cho nông dân. Đồng thời, đầu ra lúa được doanh nghiệp bao tiêu, giúp nông dân giảm rủi ro giá.

Bên cạnh những kết quả đạt được, ông Nguyễn Văn Bé Hai, Quyền Tổng giám đốc Vinarice, cho biết thách thức lớn nhất khi triển khai rộng mô hình là thay đổi tập quán canh tác đã hình thành lâu năm của nông dân.

Nhiều hộ vốn quen sử dụng giống và vật tư đầu vào để đảm bảo an toàn nên ban đầu lo ngại việc thay đổi quy trình sẽ ảnh hưởng năng suất.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy năng suất vẫn được duy trì ổn định trong khi chi phí giảm, qua đó cải thiện thu nhập cho nông dân.

Mô hình được vận hành theo cơ chế "trao thưởng theo kết quả", trong đó mức giảm phát thải thực tế được quy đổi thành phần thưởng. Khoản này được tái đầu tư cho dự án, gồm 30% chia trực tiếp cho nông dân, 10% cho hợp tác xã và phần còn lại dành cho tập huấn, chuyển giao kỹ thuật.

Các mô hình giảm phát thải đang được triển khai trong khuôn khổ Đề án phát triển 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030 theo Quyết định 1490 của Thủ tướng.

Đề án được triển khai tại 12 tỉnh vùng Đồng bằng sông Cửu Long, hướng tới tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị, giảm phát thải và nâng thu nhập cho nông dân.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, giai đoạn 2024-2025 đặt mục tiêu 180.000 ha. Tuy nhiên, sau hai năm triển khai, diện tích thực hiện đã đạt hơn 354.000 ha, vượt kế hoạch đề ra. Các mô hình áp dụng kỹ thuật canh tác bền vững, giúp giảm mạnh lượng giống, phân đạm và số lần phun thuốc bảo vệ thực vật so với truyền thống.

Theo số liệu từ các mô hình năm 2024, thu nhập của người trồng lúa trong mô hình tăng trung bình 13,4% trở lên so với canh tác truyền thống. Cùng với đó, Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam đã bước đầu xây dựng nhãn hiệu "Gạo Việt xanh phát thải thấp". Đến nay, diện tích lúa được cấp nhãn hiệu đạt 18.087 ha với sản lượng gạo tương ứng khoảng 75.060 tấn. Trong số này, 500 tấn gạo đã được xuất khẩu sang Nhật Bản - một trong những thị trường có yêu cầu khắt khe nhất về chất lượng và tiêu chuẩn sản phẩm.

Ở tầng doanh nghiệp quy mô lớn, hiệu quả mô hình được mở rộng theo hướng chuỗi giá trị và thị trường xuất khẩu.

Bà Nguyễn Thị Trà My, Tổng giám đốc Tập đoàn PAN, cho biết tập đoàn đang triển khai mô hình thông qua Vinarice. Sau ba vụ, diện tích tham gia đạt khoảng 48.500 ha, chiếm gần 60% tổng diện tích dự án TRVC. Mỗi vụ có khoảng 5.500 hộ nông dân tham gia, tương đương 11.000 lượt hộ sau ba vụ triển khai. Theo bà, lợi nhuận của nông dân tăng 50-58%, vượt xa mức kỳ vọng 30% của dự án.

Song song sản xuất, doanh nghiệp đã hoàn thiện chuỗi giá trị khép kín từ giống đến xuất khẩu. Nhờ truy xuất nguồn gốc, nhiều lô gạo đạt khoảng 1.300 USD một tấn, thậm chí một dòng gạo tím đặc sản đã xuất khẩu với giá 2.300 USD một tấn sang châu Âu.

"Có những lúc chúng tôi gần như phát khóc vì vui khi thấy bà con thay đổi cách làm và có thêm thu nhập", bà My nói.

Theo báo Vnexpress